Belge değil süreç
6331 sayılı Kanun, işverenin işyerindeki riskleri değerlendirmesini ve bunları kabul edilebilir seviyeye indirmesini ister. Uygulamada bu yükümlülük çoğu zaman kalın bir dosyaya dönüşür. Oysa değerlendirmenin değeri, dosyanın kalınlığında değil, belirlenen önlemlerin sahada uygulanıp uygulanmadığındadır. İyi bir risk değerlendirmesi şu soruların cevabını verir: Hangi bölümde, hangi iş sırasında, kime ne olabilir? Bu ne kadar olası ve ne kadar ağır? Ne yapılacak, kim yapacak, ne zamana kadar?
1. Ekibi kurun
Değerlendirme yalnız iş güvenliği uzmanının işi değildir. İlgili yönetmelik ekipte şu kişilerin bulunmasını öngörür: işveren ya da işveren vekili, iş güvenliği uzmanı, işyeri hekimi, çalışan temsilcisi, destek elemanları ve işyerindeki tehlikeleri bilen çalışanlar. Ustabaşının ya da makine operatörünün bilgisi, masa başında hazırlanan her listeden daha değerlidir.
2. İşyerini bölümlere ayırın
Tehlikeleri tek listede toplamak yerine işyerini bölümlere ayırın: döküm fabrikasında ergitme, kalıphane, talaşlı imalat, taşlama, sevkiyat ve bakım atölyesi; depoda mal kabul, raf alanı, toplama, yükleme rampası ve şarj istasyonu. Her bölüm ayrı gezilir ve ayrı değerlendirilir. Ortak alanlar (merdivenler, acil çıkışlar, elektrik panoları, yemekhane) "genel" başlığında toplanır.
3. Tehlikeleri yerinde belirleyin
Bölüm bölüm gezerken şu kaynaklardan yararlanılır:
- Makinelerin kullanım kılavuzları ve üretici uyarıları
- Kimyasalların güvenlik bilgi formları
- Geçmiş kaza ve ramak kala kayıtları
- Ortam ölçüm raporları (gürültü, toz, aydınlatma)
- Çalışanlarla kısa görüşmeler: "Bu işi yaparken sizi en çok ne zorluyor?"
Tehlike tanımı somut yazılmalıdır. "Forklift" bir tehlike değildir; "forklift ile yayaların aynı koridoru kullanması" bir tehlikedir. Somut tanım, önlemi de somutlaştırır.
4. Riski derecelendirin
Her tehlike için olasılık ve sonucun şiddeti değerlendirilir. En yaygın iki yöntem 5×5 matris ve Fine-Kinney yöntemidir. 5×5 matriste olasılık ve şiddet 1 ile 5 arasında puanlanıp çarpılır; Fine-Kinney'de buna maruziyet sıklığı da eklenir. Hangi yöntemin seçileceği işyerine ve ekibin alışkanlığına bağlıdır; önemli olan aynı işyerinde tutarlı kullanılmasıdır. İki yöntemin farkını ayrı bir yazıda örnekle anlattık.
5. Önlemleri doğru sırayla seçin
Önlem seçerken bir hiyerarşi izlenir. Yukarıdaki basamaklar her zaman daha etkilidir:
- Tehlikeyi ortadan kaldırmak: işi farklı yapmak, tehlikeli maddeyi kullanmamak.
- Daha az tehlikeliyle değiştirmek: solvent bazlı boya yerine su bazlı boya.
- Mühendislik önlemleri: makine koruyucusu, emiş sistemi, yaya bariyeri.
- İdari önlemler: talimat, eğitim, çalışma izni, rotasyon.
- Kişisel koruyucu donanım: en son basamak; diğerleri yetmediğinde.
"Çalışanlar dikkat edecek" ya da "KKD kullanılacak" ifadesi tek başına yazıldığında, genellikle daha üst basamaklardaki seçeneklerin düşünülmediğini gösterir.
6. Sorumlu ve termin yazın
Her önlemin yanında bir kişi adı ve bir tarih olmalıdır. Sorumlu, işi yapacak ya da yaptıracak kişidir: bakım şefi, depo müdürü, idari işler sorumlusu. Termin, riskin seviyesine göre belirlenir; yüksek riskler için günler, orta riskler için haftalar.
7. Kapanışı yerinde doğrulayın
Önlemin "yapıldı" diye işaretlenmesi yetmez. Uzman bir sonraki ziyaretinde önlemi yerinde görür, fotoğrafla kaydeder ve kalan riski yeniden puanlar. Kırmızıdan yeşile dönüş bu doğrulamayla gerçekleşir. İşyeri portalında işveren hangi önlemin kime atandığını, hangisinin geciktiğini ve hangisinin sahada kapatıldığını anlık görür.
Ne zaman yenilenir?
Risk değerlendirmesi tehlike sınıfına göre en geç çok tehlikelide 2, tehlikelide 4, az tehlikelide 6 yılda bir yenilenir. Ancak şu durumlarda süre beklenmeden güncellenir: işyerinin taşınması ya da binada değişiklik, yeni teknoloji, makine veya madde kullanımı, üretim yönteminin değişmesi, bir iş kazası, meslek hastalığı ya da ramak kala olayı, ortam ölçümlerinde sınır değerin aşılması. Güncel süreler için ilgili yönetmeliği kontrol edin.
