Ortak mantık
Risk derecelendirme yöntemlerinin hemen hepsi aynı soruyu sorar: bu tehlike gerçekleşme ihtimali ne kadar yüksek ve gerçekleşirse ne kadar kötü sonuçlanır? Fark, bu iki büyüklüğün nasıl ölçüldüğünde ve hangi ek etkenlerin hesaba katıldığındadır. Türkiye'de en sık kullanılan iki yöntem 5×5 L tipi matris ve Fine-Kinney'dir.
5×5 matris
Olasılık ve şiddet 1'den 5'e kadar puanlanır, çarpılır. Sonuç 1 ile 25 arasında bir sayıdır.
| Puan | Olasılık | Şiddet |
|---|---|---|
| 1 | Çok küçük | Çok hafif (iş günü kaybı yok) |
| 2 | Küçük | Hafif (ilk yardım) |
| 3 | Orta | Orta (iş günü kayıplı) |
| 4 | Yüksek | Ciddi (uzuv kaybı, kalıcı hasar) |
| 5 | Çok yüksek | Çok ciddi (ölüm) |
Sık kullanılan sınıflandırmada 25 kabul edilemez, 15–20 yüksek, 8–12 orta, 2–6 düşük, 1 önemsiz risk sayılır. Matrisin en büyük avantajı okunabilirliğidir: renkli bir ısı haritası, hangi risklerin kırmızı bölgede toplandığını bir bakışta gösterir.
Fine-Kinney
Fine-Kinney, olasılık ve şiddete üçüncü bir etken ekler: frekans, yani çalışanın tehlikeye ne sıklıkla maruz kaldığı. Ölçekler eşit aralıklı değildir; şiddette 1'den 100'e uzanan bir skala kullanılır.
- Olasılık: 0,2 (pratik olarak imkânsız) – 0,5 – 1 – 3 – 6 – 10 (çok kuvvetli ihtimal)
- Frekans: 0,5 (yılda bir ya da daha az) – 1 – 2 – 3 – 6 – 10 (hemen hemen sürekli)
- Şiddet: 1 (önemsiz) – 3 – 7 – 15 – 40 (ölüm) – 100 (birden fazla ölüm)
Risk puanı üç değerin çarpımıdır. Yaygın eşiklere göre 400'ün üzeri tolerans gösterilemez, 200–400 yüksek, 70–200 önemli, 20–70 olası, 20'nin altı önemsiz risk kabul edilir.
Aynı tehlike, iki yöntem
Örnek: bir depoda forkliftlerle yayaların aynı koridoru kullanması. Günde onlarca kez geçiş oluyor, kör köşede ayna yok, daha önce iki ramak kala bildirildi. 5×5 ile: olasılık 4 (yüksek), şiddet 5 (ezilme sonucu ölüm olabilir). Puan 20, yüksek risk. Isı haritasında sağ üst bölgede, kırmızı. Fine-Kinney ile: olasılık 6 (kuvvetle muhtemel), frekans 6 (günde birkaç kez), şiddet 40 (ölüm). Puan 1.440; tolerans gösterilemez seviye. İş, önlem alınana kadar düzenlenmeden sürdürülmemelidir. Önlemlerden sonra (yaya yolu ayrıldı, kör köşeye ayna ve ikaz ışığı kondu, hız sınırı getirildi) aynı tehlike yeniden puanlanır: 5×5'te olasılık 2, şiddet 4, puan 8 (orta); Fine-Kinney'de olasılık 1, frekans 6, şiddet 15, puan 90 (önemli). İki yöntem de riskin belirgin biçimde düştüğünü gösterir, ama farklı ayrıntı düzeyinde.
Hangisi ne zaman?
5×5 matrisi tercih edin: küçük ve orta ölçekli işyerlerinde, ekip yeni kurulduysa, riskleri işverene ve çalışanlara görsel olarak anlatmak önemliyse. Puanlar sezgiseldir; herkes "4'e 5" ifadesini kolayca kavrar. Fine-Kinney'i tercih edin: maruziyet sıklığının belirleyici olduğu işlerde (sürekli tekrarlanan operasyonlar, vardiyalı üretim), çok sayıda riskin önceliklendirilmesi gerektiğinde, şiddet farklarının ince ayrıştırılması istendiğinde. Geniş skala, 5×5'te aynı puanı alan iki riski birbirinden ayırabilir.
Sık yapılan hatalar
- Puanı önleme göre ayarlamak: önce önlem kararlaştırılıp puan buna uydurulursa yöntem anlamını yitirir.
- Kalan riski puanlamamak: önlem sonrası yeniden değerlendirme yapılmazsa önlemin işe yarayıp yaramadığı bilinmez.
- Aynı işyerinde yöntem karıştırmak: bir bölüm 5×5, diğeri Fine-Kinney ile değerlendirilirse riskler karşılaştırılamaz.
- Şiddeti hafife almak: "Bugüne kadar bir şey olmadı" olasılığı düşürebilir, ama şiddeti değiştirmez.
Sonuç
Yöntem bir araçtır; asıl amaç riskleri sıraya koymak ve doğru önleme kaynak ayırmaktır. Hangisini seçerseniz seçin, tehlike tanımını somut yazmak, ekibi geniş tutmak ve kalan riski mutlaka yeniden puanlamak sonucu belirler.
